VEFATININ YILDÖNÜMÜNDE GÖRÜNMEYEN ÜNİVERSİTE: MEHMED ZAHİT KOTKU (1897-1980)

GÖRÜNMEYEN ÜNİVERSİTE: ZAHİD EFENDİ

​Gençlik yıllarımda İlim Yayma Vakfı’nın Vefa semtindeki yurdunda kalırken tanımak ve sohbetinde bulunmak şerefine nail olduğum M. Zahid Kotku Hocaefendi; güzel siması ve ahlâkıyla gönülleri cezbeden, insanı derinden etkileyen, muhabbetle bağlayan bir gönüller sultanı idi. Çevresinde birçoğu genç olmak üzere her yaştan kültürlü, iyi yetişmiş; akademisyen, devlet memuru, üniversite öğrencisi, kaliteli ve seviyeli geniş bir topluluk bulunuyordu.

​M. Zahid Kotku Hocaefendi, sohbetlerinde Gümüşhâneli Ahmed Ziyâeddin Efendi’nin hazırladığı Hadisler Deryası (Râmûzu’l-Ehâdîs) kitabındaki hadislerden izahlar yaparak günümüzde İslâm’ın nasıl yaşanması gerektiğini anlatıyordu. Kotku Hocaefendi, hayatının her safhasında Peygamberimizin yaşayışına ve sünnetine çok önem verir, her hâli ve tavrında sünnete uymayı tavsiye ederdi. İskenderpaşa Camii kürsüsündeki bir sohbetinde "Resulullah gül kokardı, onu seven âlim ve evliyalar da O’nunla mânen görüşürler ve gül kokarlar" derken iki elinin avucunu karşı karşıya getirerek anlatmış. Bir seveni, "Acaba Hocaefendi’den bu kokuyu ben de alabilir miyim?" diye düşünmüş. Ertesi sabah namazı öncesi camii içerisinde gül kokusu yayıldığında Hocaefendi’nin geldiğini görmüş.

​HAYATI

​Adı Mehmed Zahid, soyadı Kotku idi. Kendisinin naklettiğine göre babası ona "Oğlum Mehemmed" diye hitap edermiş. Soyadının “mütevazı” manasına geldiği cüzdanının başına not edilmiştir.

​Mehmed Zahid Kotku hocamız Hicrî 1315, Milâdî 1897 yılında Bursa’da dünyaya gelmiştir. Anne ve babası, Kafkasya’dan 1297 (Hicrî) yılında göç eden Müslümanlardandır. Dedeleri Kafkasya’da Şirvan’a bağlı eski bir hanlık merkezi olan, ipekçilikle meşhur, ahalisi Müslüman ve hâlen Azeri Türkçesi konuşulan Nuha’dandır.

​Babası İbrahim Efendi, Bursa’ya 16 yaşlarında gelmiş, Hamzabey Medresesi’nde tahsil görmüş, muhtelif yerlerde imamlık yapmış, 1929 yılında 76 yaşında Bursa ovasındaki İzvat köyünde vefat etmiş ve oraya defnolunmuştur. Peygamber Efendimizin (s.a.s.) soyundan gelen Seyyid ve ehl-i tarîk bir kimsedir.

​Annesi Sabire Hanım, Mehmed Zahid Efendi üç yaşlarında iken vefat etmiş, Pınarbaşı Kabristanı’na gömülmüştür. Ağabeyi Ahmed Şakir (1308-1335) subaylık yapmış, Kudüs’te ve Çanakkale’de bulunmuş, siperlerde hastalanmış ve 28 yaşında vefat edip Söğütlüçeşme’ye defnolunmuştur. Aynı anneden bir küçük kardeşi daha olmuşsa da çok yaşamamış, birkaç aylıkken vefat etmiştir. Babasının ikinci evliliği, yine Dağıstan muhacirlerinden Fatma Hanım’la olmuştur. Ondan doğma üç kız kardeşi vardır. Bunlardan Pakize Hanım’ın eşi, Bursa Ulu Cami imamlarından ve İsmail Hakkı Tekkesi şeyhlerinden merhum Ahmed Efendi’dir (k.s.).

​TAHSİLİ VE ASKERLİĞİ

​M. Zahid Efendi (rh.a.) ilk mektebi Oruç Bey İbtidâîsi’nde okudu. Maksem’deki idâdîye devam etti. Sonra Bursa Sanat Mektebi’ne girdi. Bu esnada Birinci Cihan Harbi dolayısıyla 18 yaşlarında askere celbedildi. 14 Nisan 1332’de asker oldu, senelerce askerlik yaptı, çok tehlikeli günler geçirdi, hastalıklar atlattı. Ordunun Suriye’den çekilmesinden sonra bin bir güçlükle İstanbul’a döndü.

​DİNÎ HİZMETLERİ VE TASAVVUF EĞİTİMİ

​İstanbul’da bulunduğu esnada çeşitli dinî toplantılara, derslere ve camilerdeki vaazlara devam etti. Bilhassa Seydişehirli Abdullah Efendi’yi çok sevdiği anlaşılıyor. Bu arada 16 Temmuz 1336 Cuma günü namazı Ayasofya Camii’nde kıldıktan sonra, Vilâyet önünde bulunan Fatma Sultan Camii yanındaki Gümüşhâneli Tekkesi’ne giderek Şeyh Ömer Ziyaeddin Efendiye intisap eyledi.

​Günden güne ahvalini terakki ettirdi. Bu zât-ı şerîfin 18 Kasım 1337 Cuma günü vefatından sonra postnişîn-i irşâd olan Tekirdağlı Mustafa Feyzi Efendi’nin yanında tahsil-i kemâlâta devam etmiş, defalarca halvete girmiş, 27 yaşlarında hilâfetnâmeyi aldıktan sonra ondan Râmûzu’l-Ehâdîs, Hizbü’l-A‘zâm ve Delâilü’l-Hayrât icâzetnâmelerini de alarak Bayezit, Fatih ve Ayasofya camii ve medreselerinde derslere devam etmiş, bu esnada hafızlığını da tamamlamıştır. Bu aralarda hocasının işareti üzere muhtelif kasaba ve köylerde dinî hizmet îfâ etmiştir.

​BURSA’YA DÖNÜŞÜ VE İSTANBUL YILLARI

​Tekkelerin kapatılmasından sonra Bursa’ya dönmüş, evlenmiş, 1929’da vefat eden babasının yerine Bursa ovasındaki İzvat Köyü’nde 15-16 sene kadar imamlık yaptıktan sonra Üftâde Camii imam-hatipliğine tayin edilerek şehirde Hisar içindeki baba evine yerleşmiştir. Burada 1945-1946’dan 1952’ye kadar hizmet eylemiştir.

​İskenderpaşa’ya Geçişi: 1958’de Fatih İskenderpaşa Camii’ne naklolundu. Vefatına kadar bu vazifede kaldı. Mehmed Zahid Efendi (rh.a.) ömrünün son yıllarında rahatsız idi; ayakta gezmesine rağmen şiddetli ağrılarından muzdaripti. 1979 yazında uzun zaman kalmak üzere gittiği Hicaz’dan, ağır hasta olarak 1980 Şubatı’nda dönmek zorunda kalmıştı. 7 Mart 1980’de ameliyata girdi ve midesinin üçte ikisi alındı.

​Ameliyattan sonra tedricen düzeldi, hatta 1980 Ramazanı’nda hiç aksatmadan oruç tuttu. Hatimle teravih kıldı, vaaz etti; yazın Balıkesir Ilıca’ya, Çanakkale Ayvacık sahiline ağrıyan ayakları için götürüldü; hac mevsimi gelince de Hicaz’a gitti. Fakat ameliyata sebep olan rahatsızlığı nüksetmiş ve ağrılar tekrar başlamıştı.

​AHLÂKI VE ŞEMÂİLİ

​Merhum uzunca boylu, şişmanca, heybetli, beyaz tenli, dolgun pembe yanaklı, uzunca aksakallı, geniş alınlı, aralıklı kaşlı, irice başlı, gül yüzlü, sevimli, alımlı bir kimse idi. İlk görüşte insanda sevgi ve saygı uyandıran bir hâli vardı. Tanıdığına tanımadığına selâm verir, güler yüz gösterir, gönül alırdı. İlk nazarda koyu kestane renkli görünen, fakat dikkatle bakılması imkânsız, esrarlı ve derin mânâlı gözleri vardı. Gözü içinde kırmızılık, sırtında ve karnında ise avuç içi kadar iri bir ben mevcuttu.

​Hafızası çok kuvvetli idi; konuşması tatlı ve safiyâne idi. Çok kere halk telaffuzu kullanır, karşısındakine söz fırsatı tanır; kesinlikle bildiği bir şeyi bile sanki ilk duyuyormuş gibi yumuşak bir tavırla dinler, mânâlı ve nükteli cevap verirdi. Sohbetleri hoş, hutbeleri fevkalâde celâlli olurdu. Hutbe esnasında sesini yükseltir, ordu önündeki bir komutan gibi celâdetle ve irticâlen konuşurdu.

​Özel hayatında ev halkına karşı müşfik ve latifeci davranır, kimseye doğrudan doğruya bir şey emretmez, telmih ve remiz ile söyler, anlaşılmazsa sabrederdi. Fevkalâde mütevazı idi. Kerâmetleri zâhir ve şöhreti âlemgîr olduğu halde, talebelerine bile tepeden bakmaz, şeyhlik tavrı takınmaz, kendisini ihvânı arasında lâlettayin bir fert gibi görür, makamını ve kemâlini büyük bir maharetle gizlerdi.

​Kendi üstatlarına fevkalâde saygılı ve bağlı idi. Tekke arkadaşları olan yaşlılar, üstadının meclisine gittiğinde diz üstü oturup, baş eğip hiç ayak değiştirmeden edeple oturduğunu anlatırlar. Çok uzun ve derin düşünürdü; sohbetlerindeki buluşlara, teşbihlere hayran kalmamak mümkün olmazdı. Bir âyetin, bir hadisin üzerinde haftalarca, aylarca durup konuştuğu olurdu. Ele aldığı bir kimseyi terbiye edip yola getirinceye kadar büyük bir sabırla çalışırdı. Dostlarına vefası emsalsiz idi. Akrabalarına karşı vazifelerinde kusur etmez, çok açık elli idi. Gece ve sabah ibadetlerine çok riayet eder, talebelerini de bunlara teşvik eylerdi.

​VEFATI

​Haccı güçlükle îfâdan sonra 6 Kasım 1980’de çok ağır hasta olarak İstanbul’a döndü. Tam bir hafta sonra, 5 Muharrem 1401 / 13 Kasım 1980 Perşembe günü öğleye yakın, dualar, Yâsînler, tesbih ve gözyaşları ile uyur gibi bir hâlde iken âhirete irtihal eyledi.

​Cenaze namazı 14 Kasım 1980 Cuma günü İstanbul Süleymaniye Camii’nde muhteşem, mahzun, vakur ve edepli bir cemaat tarafından kılarak; mübarek vücudu, Kanunî Sultan Süleyman türbesi arkasında kendisinden feyz aldığı hocaları ve üstatlarının yanındaki istirahatgâhına defnolundu. Vefatı İslâm âleminde de büyük üzüntüye yol açmış; Suudi Arabistan’da, Kâbe’de, Kuveyt’te ve daha başka şehirlerde gıyabında cenaze namazı kılınıp dualar edilmiş, ajanslar bu elim vefat haberini yayınlamışlardı.

​Sâmi Efendi Hazretlerinin Kendisini Ziyareti: Tam bir tevazu ehli olan Sâmi Efendi Hz., bayramlarda meşâyıhtan, ulemâdan ve dervişândan kendisini beklemeyen insanlara bile ziyarete giderdi. Mehmed Zâhid Kotku Efendi, Sâmi Efendi'nin Mûsâ Efendi ile beraber bizzat ziyaret ettikleri Allah dostları arasındaydı.

​İSLÂM, TASAVVUF, DERGÂH KÜLTÜRÜ VE MODERN İNSAN

​"Mehmed Zahid Kotku (rh.a.), alçakgönüllü tavırlarıyla insanları gönüllerinden muhabbetle yakalayan, huzursuzlukları, çekişmeleri ve tedirginlikleri sessizce ortadan kaldırmasını bilen, Allah’ın gücünün üzerinde güç olmadığını, Allah’ın sevgisini kazananın en güçlü olacağını sürekli vurgulayan bir görünmeyen üniversitedir." (Uzm. Dr. Selahaddin Semiz)

​Prof. Dr. Ersin Nazif Gürdoğan’dan dinlediğim hatıralardan bazıları, bu ekolün önemini gözler önüne sermektedir:

​"Biz Devlet Planlama Teşkilatı’nda çalışırken çok samimi, idealist, gayretli, İslâmî değerlere gönül vermiş, memlekete hizmet etmeye çalışan genç dinamik bir ekiptik. Mehmed Zahid Kotku Hocamız da birçoğumuzun hayatını etkileyen, bizlere yol gösteren bir ufuk insanıydı."

​Bu hatıralardan hareketle kaleme alınan Görünmeyen Üniversite eseri, tasavvufu hayatın içinden anlatırken ekonomiden sosyal hayata, ahlâkın güzelleştirilmesinden insanın olgunlaştırılmasına kadar birçok boyutu ele almıştır. Eserin başlıca temalarından bazıları şunlardır:

​Tok Gözlülüğü Baş Tacı Edinmek

​Kalabalıkta Yalnızlaşmadan Yaşamak

​Âdem Oğullarına Bir Gözle Bakmak

​Toplumları Üreten Eller Dönüştürür

​İç Savaş Dış Savaştan Büyüktür

​Yeni Sözler Söyleyenler Yenilmez

​Yunus Gönüllüler, Sinan Akıllılar

​Üretmeden Tüketmek Cinayettir

​Tüketim Susuzluğunu Üretimle Gidermek

​ESERLERİ

​Ömrünü hizmete adayan Mehmed Zahid Kotku, insanlığın önünü aydınlatmaya devam eden pek çok eser bırakmıştır:

​Tasavvufî Ahlâk (I-V, İstanbul, 1979)

​Cennet Yolları / Hadislerle İlim (İstanbul, 1985)

​Ana Baba Hakları (İstanbul, 1991)

​Mehmed Zahid Kotku (K.S.)’dan Özel Sohbetler (İstanbul, 1991)

​Ehl-i Sünnet Akaidi (İstanbul, 1992)

​Nefsin Terbiyesi (İstanbul, 1983)

​Hadislerle Nasihatlar (İstanbul, 1991)

​Müminlere Vaazlar (I-II, İstanbul, 1992)

​Zikrullah’ın Faydaları (İstanbul, 1992)

​Tezkiretü’l-Evliyâ Tercümesi

​Risâle-i Hâlidiyye Tercümesi

​Evrâd-ı Şerîf

​Faydalı Dualar

​32 Farz Mecmuası ve Yemek Adâbı

​BAZI HİKMETLİ SÖZLERİ

​"Kardeşlik ne kadarsa, Müslümanlık da o kadardır."

​"Kardeşlik pekey demekle kâimdir."

​"Ben hikmeti sükûta koydum; hâlbuki insanlar onu çok konuşmada arıyorlar."

​"Dilini ve gönlünü Allah'tan ayırma."

​"Hiçbir şeyi kendine mal etme. Onu sana veren Allah’a şükret."

​"İnsana yakışan huylardan birisi tevazu, diğeri de sadakattir."

​"Cahillik, okumak yazmak bilmeyen değil, belki Allah'ı bilmeyen ve O'na kulluk etmeyendir."

​HAZIRLAYAN:  Mehmet Mete (Sanatçı / Yazar / Emekli İmam Hatip)

(Kaynaklar: Mahmud Esad Coşan, Ersin Nazif Gürdoğan, Vehbi Vakkasoğlu ve diğer biyografik eserler)