Bağıran Beden
Şifa Yazıları
Bağıran Beden
— ✦ —
"Geçmedi hocam."
Adam kapıdan girerken söylüyor, ceketini çıkarmadan. Bir hafta önceki sedire ilişiyor; bu sefer omzunu tutmuyor, iki elini dizlerine bastırıyor.
"Hekime gittim. Kalbime baktılar, tahlil yaptılar. Bir şey buldular, ilaç yazdılar." Cebinden buruşmuş bir ilaç kutusu çıkarıp sedirin kenarına bırakıyor. "Her sabah içiyorum. Yokuşta da artık zorlanmıyorum."
"İyi."
"İyi ama geçmedi." Sesini yükseltmiyor; kelimeler yine de sert çıkıyor. "Saat üçte uyanıyorum. Her gece, aynı saat. Ağrı yok, nefes darlığı yok. Ama bedenim bağırıyor hocam. Neyi bağırdığını bilmiyorum."
Şifacı ilaç kutusuna bakıyor, eline almıyor. Duvar kenarındaki tepsiye hiç bakmıyor; kupaların üstündeki örtü bir hafta önceki yerinde duruyor.
"İlacını bırakma."
"Bırakmam."
"Biliyorum. Yine de bu odada bir kere söylenmesi lazım." Şifacı arkasına yaslanıyor. "Ben senin ilacını konuşmuyorum. Ben senin saat üçünü konuşuyorum."
Adam pencereye dönüyor. Dışarıda çınarın yaprakları kıpırdıyor. Uzun bir sessizlik.
"Kardeşimle konuşmuyoruz," diyor sonunda.
Şifacı sormuyor: neden. Sormuyor: ne zamandır.
"Üç yıl oldu. Bir tarla yüzünden." Kendi söylediğine kendi şaşırmış gibi ekliyor: "Bu kadar eski bir şey, bedenime ne yapsın?"
Taşı Bulmak, acıyan yere koşmadan önce suyun nerede durduğuna bakmayı söylemişti. Adam baktı; taş bulundu, hem de ilacın ve tahlilin diliyle. Yine de tarhlar bağırıyor.
Bu seride şimdiye kadar fısıldadık. Ölçüden söz ettik, sabırdan söz ettik, her cümleyi bir yastığa yatırdık. Bağıran birine fısıldayarak yetişilmez. Bu yazıda sesimiz yükselecek, çünkü karşımızdaki artık bir fısıltı değil: beden bağırıyorsa, bu kimin sesi?
— ✦ —
İki Hecede Bağırmak
Cevap iki parçalıdır ve ikisi de aynı anda doğrudur.
Birincisi madde. Bir damar daralır, bir doku iltihaplanır, bir kemik çatlar. Bunu duyan bir hekim vardır ve duyduğu şey gerçektir; hiçbir inanç onu hayal diye geçiştiremez.
İkincisi mana. Yıllarca kapanmayan bir kırgınlık, verilip tutulmayan bir söz, istenmemiş bir helallik, ertelenen bir namaz, Allah'tan uzak geçen yıllar. Bunu duyan çoğu zaman yalnız sahibidir; sahibi de çoğu zaman duymamayı seçer.
Beden bunları iki ayrı ağızla bağırmaz. Tek ağızdan, iki hecede bağırır. Hekim birinci heceyi duyar, çünkü onu duyacak aletler yapılmıştır. İkinci hece hangi cihazdan geçerse geçsin kayda girmez.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bu iç içeliği tek cümleyle söyler: "Bilin ki cesette bir et parçası vardır; o düzelirse bütün beden düzelir, o bozulursa bütün beden bozulur. İşte o, kalptir." (Buhârî, Îmân, 39; Müslim, Müsâkât, 107) Hadisin kelimesi bir et parçasıdır; anlamı bir et parçasından fazlasıdır. Aynı kelime hem kanı pompalayan organı hem niyetin, imanın, kinin durduğu yeri anar. İki katman tek kelimede durur.
Başka bir hadis bedenin bu bütünlüğünü bir örnek olarak anar: bir uzuv şikâyet ettiğinde bütün beden uykusuzluk ve ateşle ona karşılık verir. (Müslim, Birr, 66) Hadis bu örneği ümmetin birbirine merhametini anlatmak için kurar; ama örnek olabilmesi için bedenin böyle davrandığının bilinmesi gerekir. Bir yer sızlar, uyku kaçar, ısı yükselir. Ağrı bir yerde başlar, bütün bedende bağırılır.
Beden iki hecede bağırır: madde ve mana.
Hak Sahibi
Önce maddeye bakalım; çünkü manayı konuşanların en sık düştüğü yer burasıdır.
Abdullah b. Amr (r.a.) geceleri sabaha kadar namaz kılıyor, gündüzleri hiç ara vermeden oruç tutuyordu. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bunu öğrenince ona şöyle dedi: "Öyle yapma. Namaz kıl, uyu da; oruç tut, ye de. Çünkü bedeninin senin üzerinde hakkı vardır." (Buhârî, Savm, 55)
Sahneye iyi bakalım: ibadeti için bedenini tüketen bir adam, ibadetinin tam ortasında düzeltiliyor. Manevî olan, maddeyi ezerek yükselmez. Bedenin bir hakkı vardır. Bağıran beden, hakkını isteyen bir hak sahibidir.
Bunu en çok, ağrısını duaya havale edip hekime gitmeyene söylüyoruz. Duayı hekimden kaçmanın gerekçesi yapan, hem duayı hem hekimi küçültür. Bu tevekkül değildir, ihmaldir; Peygamber Efendimiz (s.a.v.) "Tedavi olun" buyurmuştur. Göğüste sıkışan ağrıda, ani konuşma bozukluğunda, yüzde kaymada dua ile beklenmez: 112 aranır, dua yolda edilir.
— ✦ —
Duyulmayan Hece
Madde haklıdır. Ama manayı hiç duymayan bir kulak da sağırdır, ve bunu bizden önce hekimler söyledi.
Osmanlı hekimliğinde sağlıklı yaşamak için altı şeyin gözetilmesi gerekirdi: hava, yeme içme, hareket ve dinlenme, uyku ve uyanıklık, boşaltma ve tutma, bir de duygu durumu, yani nefsin hareketi ve sükûneti. Öfke, korku, sevinç, kuruntu, utanma, keder, kaygı bu son kalemin içindeydi. Duygu, tıbbın dışında bırakılmamış, sağlığın altı direğinden biri sayılmıştı. Bu hekimlerden Hayâtîzâde Emin'e nisbetle aktarılan bir cümle bugün bile sert durur: "Gazab fena huydur, âdemin aklına ve cismine zarar verir, mideyi rahatsızlandırır."
Bugünün tıbbı da aynı kapıdan geçiyor. Mayo Clinic, "kırık kalp sendromu" denen durumu, stresli olayların ve aşırı duyguların sık sık tetiklediği bir kalp rahatsızlığı olarak anlatır; ağır bir hastalığın ya da ameliyatın da aynı tabloya yol açabildiğini ekler, çoğu hastanın çabuk toparlandığını söyler. Yani bir ölümün, bir ayrılığın, bir sarsıntının kalbe gerçekten dokunabildiği, tanı konabildiği ve adının konduğu bir yerdeyiz. Tıp ona sendrom diyor. Biz ona hece diyoruz: mana, maddeye dokundu.
Tahlil ikinci heceyi okumaz. Okuyamaz, çünkü okumak için yazılmadı. Hekimi suçlamıyoruz; o, aletinin gösterdiğini en iyi biçimde duyuyor. Suçladığımız, tahlil temiz çıkınca "bir şeyim yokmuş" deyip kapıyı kapatmaya razı olan kendi kulağımız.
Doğru Kapıya
Bağıranı duyunca ne yapılır? Kur'an bunu iki peygamberin hâliyle gösterir.
Yakup (a.s.), oğlu Yusuf (a.s.)'un ayrılığıyla öyle yanmıştı ki âyet, gözlerinin üzüntüden ağardığını söyler. (Yûsuf, 12:84) Müfessirler bunun ne ölçüde bir görme kaybı olduğunu tartışır; sahne yine de belli: mana gözü bulmuştu. Yıllar sonra Yusuf (a.s.) gömleğini gönderir. Müjdeci gelip gömleği Yakup (a.s.)'un yüzüne koyunca, o yeniden görür hâle gelir. (Yûsuf, 12:93, 96) Bir kumaş parçası, madde. Bir kavuşma haberi, mana. Gözü açan hangisidir? Yakup (a.s.) cevabı kendisi verir: "Ben Allah'tan sizin bilmediklerinizi bilirim demedim mi?" Niyet'te onun derdini yalnız Allah'a arz ettiğini anmıştık; bu yazıda sözün devamını görüyoruz. Bağıran, doğru kapıya bağırmıştı.
Eyyûb (a.s.) ise bedeniyle de sınanmıştı; geleneğimiz onun derdini uzun bir hastalık olarak aktarır. Rabbine seslenir, başına zarar geldiğini söyler ve O'nun merhametlilerin en merhametlisi olduğunu hatırlatır. (Enbiyâ, 21:83) Cevap bir fiille gelir: "Ayağını yere vur! İşte yıkanılacak ve içilecek serin bir su." (Sâd, 38:42) Önce bir bağırış, sonra bir adım, sonra su. Kur'an onu "sabreden" diye anar. (Sâd, 38:44) Bağırmış ve sabreden. İkisi çelişmiyor. Sabır, bağırmamak değildir; bağırışı doğru kapıya taşımaktır.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) oğlu İbrâhim'in vefatında gözyaşı dökerken şöyle buyurdu: "Göz yaşarır, kalp hüzünlenir; biz ancak Rabbimizin razı olacağı sözü söyleriz. Ey İbrâhim, biz senin ayrılığınla hüzünlüyüz." (Buhârî, Cenâiz, nr. 1303) Manevî olan, sessiz olan değildir. Susmak erdem sayılırsa bağıran beden ayıp olur; oysa ayıp bağırmak değil, bağırışı duymazdan gelmektir.
Bu sahnelerin hiçbiri, hastalığı ya da hüznü eksik imanın alameti sayanlara yaramaz. Gözleri ağaran bir peygamber, bedeniyle sınanan bir peygamber, gözyaşı döken bir peygamber: bağıran beden kusurlu bir beden değil, konuşan bir bedendir. İçerden'de dediğimiz gibi, şifa gecikiyorsa kapı kapanmış demek değildir.
Bağıranın aradığı çoğu zaman susmak değil, huzurdur. Kur'an huzurun nerede bulunduğunu da söyler: "Bilin ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur." (Ra'd, 13:28) Bu bir tedavi vaadi değil, bir yön tarifidir; hekimin yerine geçmez, hekimin yanında yürür.
Bazı hecelerin kapısı ise bellidir. Üç geceden fazla kardeşiyle küs durmayı yasaklayan hadis şöyle biter: "İkisinin hayırlısı, selama önce başlayandır." (Buhârî, Edeb, nr. 6077) Saat üçün adı bazen bir isimdir; o ismin kapısı da bazen bir selam kadar yakındır.
— ✦ —
Âyetin Ortasında Şifa
İbrâhim (a.s.)'ın bir sözünde şöyle bir sıra vardır: "Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur. Beni yediren, içiren O'dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. Beni öldürecek, sonra diriltecek O'dur. Hesap günü hatalarımı bağışlayacağını umduğum O'dur." (Şuarâ, 26:78-82)
Şifa bu sıranın tam ortasındaki âyettir. Bir yanda yediren ve içiren el, yani madde; öbür yanda, ölümün ve dirilişin ardından, bağışlayan el, yani mana. Biz bu dizilişi şöyle okuyoruz: şifa, maddenin bittiği yerle mananın başladığı yer arasındaki köprüdür. Aynı anlatıda birkaç âyet sonra, o gün tek geçer akçenin ne olduğu söylenir: "Ancak Allah'a selîm bir kalple gelenler." (Şuarâ, 26:89) Selîm, sağlam ve arınmış demektir. Şifayı da selîm kalbi de aynı kıssada anan dil, ikisini birbirinden ayrı bir mesele saymıyor olabilir.
Sıranın içinde ölüm de var: "Beni öldürecek, sonra diriltecek O'dur." Maddenin tek başına yaşatmaya yetmediğini en sert biçimde ölüm söyler: ruh çekilince bütün madde yerinde durur, ama beden artık beden değildir. Neden diye soranlara cevabımız budur. Beden madde olarak yaşamaz; maddeyi yaşatan, maddede olmayandır.
Madde ile mana arasında köprü kurmayan tedavi bedeni düzeltir; insanı bütün kılmayabilir. Hekimin elinde damar açılır, tahlil yerine oturur, ağrı diner; bunların hepsi şükredilecek şeylerdir ve hiçbiri küçümsenemez. Ama Taşı Bulmak'ta andığımız bir şey daha var: "Her hastalığın bir devası vardır; deva derde isabet ederse, Allah'ın izniyle şifa bulunur." (Müslim, Selâm, 69) İsabet maddenin işidir, izin mananın. Doğru atılmış ok bile izinsiz hedefe varmaz. Maddeyi doğru kullanıp izni unutan, bedenini onarır; insanını onarmakta eksik kalır.
Bu yüzden söylüyoruz: manevî boyut dışarıda bırakıldığında beden tedavi edilir, ama şifa bulmaz.
Tedavi bedeni düzeltir; şifa insanı bütün kılar.
İki Sağırlık
Sağırlık iki türlüdür.
Birincisi, bağıran bedeni yalnız dokudan ibaret sayıp ikinci heceyi duymayan sağırlık. Ona tahlil temiz çıkınca "bir şeyin yok" denir; o da inanır, ağrısını bir hayal sanıp kendine bile itiraf etmez. İkincisi, bağıran bedeni yalnız manadan ibaret sayıp birinci heceyi duymayan sağırlık. Ona tahlil bozuk çıkınca "imanını güçlendir" denir; o da inanır, hekime gitmeyi geciktirmeyi bir tevekkül sanır.
İkisi de kulağını kapamıştır; ikisinde de bağıran susturulmuştur. Biri yalnız ilaçla susturup işin bittiğini sanar, öteki yalnız duayla bekleyip tevekkül ettiğini sanır. Tepeden bakınca iki sağırlığın kökü birdir: bütünü parçaya indirgemek. Beden de, insan da, şifa da parçalarına indirilemeyecek kadar bütündür.
— ✦ —
Kupadan Önce
Bu seri bir yola doğru yürüyor ve yolun adı hacamat. Göklerden'de onu tek cümleyle tarif etmiştik: bir yer açılır, bir şey çıkar, el çekilir. Bağıran bedene en uygun cümle gibi görünür bu: susturmak değil, açmak. Ama kupa yalnız bir hecenin üstüne konur; öbür heceyi sormak, kupayı koyanın işidir.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ihramdayken, yani bedenin en çok bağlandığı, ruhun en çok toplandığı hâlde, Mekke yolunda Lahy-i Cemel denilen yerde başının ortasından hacamat yaptırdı. (İbn Büheyne; Buhârî, Müslim) İbadetin ortasında bile bedenini ihmal etmedi. Biz bunu şöyle okuyoruz: onun elinde madde ile mana rakip değildi, aynı yolun iki ayağıydı. Göklerden'de de anmıştık: göklere çıkacak olanın göğsü önce açıldı, zemzemle yıkandı. (Buhârî, Müslim) Yukarıdaki yolculuk, aşağıdaki hazırlıkla başlıyordu.
Kupa konmadan önce iki soru sorulur. Birincisi maddenin sorusudur: hangi ilaç, hangi hekim, hangi rapor? Taş odadaki şifacı geçen hafta kupayı hekimin muayenesine bağladı; bu hafta ilaç kutusuna baktı, eline almadı. İlaç hekimin işidir ve açacak olan elin, açmadan önce bir başka elin onayını alması gerekir. İkincisi mananın sorusudur: ne zamandır? Çünkü bağırışın bir tarihi vardır ve o tarihte bazen bir ad bulunur.
Kupa susturmaz; yol açar. Açılan yoldan ne akacağı bedenin işi, Allah'ın iznidir. Bağıranı duymadan uzanan el, ne kadar usta olursa olsun, bir susturma işi yapıyordur; bu cümle en önce kupayı tutan eli bağlar.
— ✦ —
Ark başı, gece. Taş yerinde; su, taşın arkasında kıpırtısız bekliyor. Çocuk tarhlara bakıyor: kıvrılmış yapraklar, çatlamış toprak. Hiçbiri ses etmiyor, ama hepsi bağırıyor.
"Duyuyorum," diyor çocuk. Kimseye söylemiyor; kendine söylüyor.
Dede ay ışığında kürek sapını yokluyor.
"Duymak yetmez."
Çocuk bir şey sormuyor. Serin sabaha daha var.
Aynı gece, şehirde, bir adam saat üçte uyanıyor. Bu kez tavana bakmıyor; telefonu alıyor. Rehberde bir isim var, üç yıldır dokunmadığı bir isim. Parmağı ekranın üstünde duruyor.
Peki sen, bedenin bağırdığında hangi hecesini duydun, hangisine kulağını kapadın?
— Ferhanca
Not: Bu yazı bir tedavi önerisi değildir; dua da, hacamat da, başka hiçbir uygulama hekim muayenesinin ve ilacın yerine geçmez. Kalp ve kronik hastalık ilaçları hekim bilgisi dışında bırakılmamalıdır.