Bu Bir Borsa Yazısı Değildir

Borsa konuşulurken “oynamak” fiili sık kullanılır. Borsada oynadı, şu hisseye oynadı, oynadı kazandı, oynadı battı…

Bunun üzerinden “demek ki borsa zaten kumardır” gibi bir yere de varılabilir. Bu konuyu ehline havale ediyorum, neyin kumar neyin makbul ve meşru bir yatırım olduğunu onlar bilirler. Kim neyi nasıl biliyor ve hangi saiklerle ne şekilde yapıyor bilinmez ama “oyun” kelimesi yine de orada duruyor.

Abidin Paşa’nın 1874’te kaleme aldığı eserin ismi de muhtemelen bu yüzden insanın hoşuna gidiyor:

Konsolidenin Hava Oyunlarıyla Sâir Muamelât Hakkında Müstakrazât-ı Maliyyeye Dâir Risale.

Kısaca, Hava Oyunları. Eser böyle bilinir zaten.

Konsolid bir devlet tahvili. “Hava oyunu” denilen şey de borsanın bütünü değil; ortada esasen fiyat farkının, yarının fiyatına dair beklentinin bulunduğu işlemler. Malı alıp götürmekten ziyade fiyatın nereye gideceği üzerine kurulu bir iş.

Tabirin güzelliği şurada bence: İşlemi tarif ederken insanı da tarif ediyor. Çünkü fiyatın yarın ne olacağını kimse bilmiyor. Bütün hesap, bilgi, tecrübe, grafik, bilanço, haber akışı bir noktaya kadar geliyor; sonrasında gelecek hakkında bir kanaat başlıyor. Doğru çıkarsa kazanç, yanlış çıkarsa zarar.

Havanın nereye döneceğini kestirmeye çalışmak gibi.

Risalenin müellifi de ayrıca üzerinde durulacak bir adam. Abidin Paşa, 1843’te Preveze’de doğuyor. İzmir’den Rumeli’ye, Adana’dan Sivas’a, Ankara’dan adalara kadar Osmanlı coğrafyasının farklı yerlerinde görev yapıyor. Hariciye Nazırlığına kadar yükseliyor. Arapça, Farsça, Fransızca biliyor; Rumca şiir yazıyor, Rum gazetelerine yazı veriyor. 1906’da Yemen’de bir ıslahat heyetindeyken ölüyor; kabri Fatih Türbesi haziresinde.

Bunların hiçbiri beni, aynı adamın Halvetî olması ve Mesnevî’nin birinci cildini şerh etmesi kadar etkilemiyor.

Çünkü o aynı zamanda bugünkü Borsa İstanbul’un atası kabul edilebilecek olan ve organize olarak 1873’te faaliyete geçen Dersaadet Tahvilat Borsası’nın ilk borsa komiseridir.

Gündüz Galata’da tahvil, banka, borç, faiz ve fiyat konuşan adam, başka bir masada Mevlânâ’nın beyitleriyle uğraşıyor. Merkez Efendi Dergâhı şeyhi Nûreddin Efendi’ye bağlı. Devlet adamı, borsa komiseri, mutasavvıf, şârih.

Şimdiki ihtisas çağında biraz tuhaf geliyor. Bugün bir insan borsadan anlayınca yalnız borsadan anlamasını, Mesnevî şerh edince mümkünse başka hiçbir şeyle ilgilenmemesini bekliyoruz.

Abidin Paşa öyle değil.

Belki Hava Oyunları’nın hâlâ okunabilir oluşunda bunun da payı vardır. Kitap piyasanın içinden bakıyor ama yalnızca orada bırakmıyor.

Üstelik kitap, adına bakıp düşünülebileceği gibi birkaç borsa işleminden ibaret de değil. Devlet tahvillerinin peşin ve vadeli işlemlerini anlatıyor; Osmanlı’nın hangi tarihte kimden ne kadar borç aldığını, faizini, vadesini  de sıralıyor ve ayrıca İstanbul bankalarına, Avrupa bankalarına, devletin mali ve idari yapısına giriyor.

Celali Yılmaz’ın hazırladığı neşirde risalenin dokunduğu iki eski yahut eskimeyen mesele  var:

“finansal piyasalarda güven eksikliği” ve “kamu borçlanmalarının fazlalığı.”

Tarih de 1874.

---

Abidin Paşa hakkında böylesi renkli malumata tesadüf etmek bu köşenin düzenli okurları için bir tesadüf değil elbette. Kainatta tesadüfe tesadüf edilmiş de değil zaten ve bu muhtemelen borsada da böyle. Borsayı bir kenara bırakalım da enteresan bir bilgi daha vereyim zira aile bağları her zaman enteresandır ülkemizde.

Abidin Paşa’nın torunlarından biri de Abidin Dino’dur.

Hani Nâzım Hikmet’in yıllar sonra kendisine “Sen mutluluğun resmini yapabilir misin Abidin?” diye sorduğu kişi.

Mutluluğun resmini yapmak mümkün müdür, bilmiyorum ama insanın gözünün ne zaman doyacağı sorusunu hep birlikte sormalı ve cevaplarını kendimizden başlayarak aramalıyız.

Belki bütün hikâye de budur ve bu bir borsa yazısı değildir.