Okunmasa da
Okunmasa da yazmak gerekir. Bunu bir teselli olarak değil, bir inanç olarak söylüyorum. Edebiyat sohbetlerinde sık tekrarlanan bir cümle vardır: eser okuyucusuyla vardır.
Kulağa hoş gelir; okuru yüceltir, yazara da tevazu öğretir gibidir. Sartre bunu “Edebiyat Nedir?”de keskin bir hükme bağlamıştı: “Sanat ancak başkası için ve başkası tarafından vardır.” (Il n’y a d’art que pour et par autrui.) Bunun epistemik temelleri ve okur ile yazar arasındaki bağlamdan çok ötelere uzanan kaynakları üzerine konuşabiliriz. Roland Barthes okurun doğumunun bedelinin yazarın ölümü olduğunu nasıl söyleyebilmiştir? Edgar Allan Poe’yu “this poem written solely for the poem’s sake” (yalnızca şiirin hatırı için yazılmış şiir) demeye iten nedir? Bunlar beni de bu köşeyi de aşar ancak bu yazının daha iyi okurlar ve mümkünse yazarlar doğurabilmesi için işaret etmekle yetiniyor ve geçiyorum.
Meselemiz ve meseleyi var eden sualimiz: eser mi okuyucuyu var eder, yoksa okuyucu mu eseri? Bana kalırsa “eser okuyucusuyla vardır” demek, yarını olmayan ve gayba iman etmeyen bir bakış açısıdır. Okuyucuyu bugünün okuyucusuyla sınırlar, bugün okunmayanı yok sayar.
Cemil Meriç bir yerde kendine sorar: “Kime yazıyorsun bu mektubu? Elinde hiçbir adres yok.” Arkasından gelen satırlar ağır bir sitemdir. Merhum Cemil Meriç gözlerini kaybetmiş, kalabalığın ortasında yalnız, okunmadığından yakınan bir adamdır. Ama hikâyenin tuhaf bir tarafı var zira o adressiz mektuplar zamanla adreslerini buldu. Bugün Meriç’in cümlelerini defterine yazan, altını çizen, elden ele dolaştıran bir nesil var.
Başka örnekler de az değil. Amerika’da, Amherst’te bir kadın ömrü boyunca bin sekiz yüze yakın şiir yazdı; hayattayken bunların topu topu on kadarı basıldı. Emily Dickinson öldükten sonra kız kardeşi şiirleri çekmecelerde, iple dikilmiş küçük defterlerde buldu. Kafka ise yazdıklarının yakılmasını vasiyet etmişti; arkadaşı Max Brod sözünü tutmadı ve “Dava”yı yayımladı. Eser okuyucusuyla varsa, Dickinson’ın çekmecesi boş, Kafka’nın dosyası kül olmalıydı. Oysa ikisi de oradaydı.
Paul Celan 1958’de Bremen’de yaptığı bir konuşmada şiiri denize bırakılmış bir şişeye benzetir. Şişenin içindeki mektup, umudu her zaman güçlü olmasa da bir gün, bir yerde bir kıyıya, belki bir gönül ülkesine vuracağı inancıyla gönderilmiştir. Bizde bunun çok daha eski bir karşılığı vardır, hepimiz biliriz: “İyilik yap denize at; balık bilmezse Hâlık bilir.” Yazı da böyledir. Atarsın, nereye vuracağını bilmezsin; ama attığın bilinir.
Bizim geleneğimiz bu inancı yazının ta kendisine yerleştirmiştir diyebiliriz zira Peygamber Efendimiz, insan öldüğünde amelinin kesildiğini ama üç şeyin devam ettiğini haber verir: süregiden bir sadaka, kendisinden faydalanılan bir ilim ve arkasından dua eden hayırlı bir evlat. Faydalanılan ilim, okuyucusunu henüz görmemiş ilimdir. Şerhlerin şerhini yazan, bir kitabın kenarına not düşen, ölümünden üç yüz yıl sonra okunacağı bir hâşiye bırakan âlimlerimiz okuyucularını tanımıyordu ve muhtemelen tanımaya ihtiyaç da duymadılar. Bir başka hadis-i şerif daha açıktır: kıyamet kopmak üzereyken birinizin elinde bir fidan varsa, dikebiliyorsa diksin. Gölgesinde kimin oturacağı sorulmaz.
Daha önce bu köşede yazmanın bir düşünme biçimi olduğunu konuşmuştuk. Bugün buna bir şey ekleyebilirim: her yazı yeni yazılar doğurmaya adaydır. Bir cümle yazarsınız, o cümle başka bir cümleyi çağırır; bugün yarım kalan bir fikir, yarın başka bir yazının ilk satırı olur. Benim kalemimden olmazsa başka birinin kaleminden olur.
Bütün bunlar bizi kendi sınırımıza getiriyor. İnsanın imkânları her hâl ve şartta sınırlıdır, yaratılışı böyledir. Okuyucuyu biz yaratamayız, okunmayı garanti edemeyiz, yazdığımızın nereye varacağını bilemeyiz. Bize düşen tohumu toprağa atmaktır; yağmur bizim elimizde değildir. Çiftçi yağmuru beklemeden eker, çünkü ekmezse yağmurun yağması da bir şey değiştirmez.
Cemil Meriç’in de dediği gibi elimde bir adres yok, doğru.
Ve İsmet Özel’in deyişiyle kapatalım:
Karanlık sözler yazıyorum hayatım hakkında.
Aşklarım, inançlarım işgal altındadır
tabutumun üstünde zar atıyorlar
cebimdeki adreslerden umut kalmamıştır
…
Karanlık sözler yazıyorum hayatım hakkında
öyle yoruldum ki yoruldum dünyayı tanımaktan
saçlarım çok yoruldu gençlik uykularımda
acılar çekebilecek yaşa geldiğim zaman
acıyla uğraşacak yerlerimi yok ettim.
Ve şimdi birçok sayfasını atlayarak bitirdiğim kitabın
başından başlayabilirim.