TÜRKİYEDEN SENTE VE BALANS

Geniş açıdan bir jeopolitik okuma

Sanayide motorun zamanlamasına «sente» derler. Krank mili ile kam mili aynı ritmi tutmazsa parçalar ne kadar sağlam olursa olsun motor ne yol alır ne yük çeker.

Tekerin dengesine ise «balans» denir. Ağırlık her yana eşit dağılmamışsa yavaşken fark edilmez; hız arttıkça direksiyona vurur.

Türkiye'nin son aylarına bu iki ayarla bakabiliriz: kardeş ülkelerle zamanlama, büyük güçlerle denge.

— ✦ —

Bölgede bir süredir anlaşmalarla bir tamir atölyesi kuruluyor gibi.

Ağustosta Mekke'de Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan bir ortak savunma anlaşması imzaladı; Meclis de geçen hafta onayladı. Anlaşmanın en kritik maddesi, taraflardan birine yapılan saldırının hepsine yapılmış sayılması. Kapı da başkalarına açık bırakıldı.

Şimdi o kapının önünde Suriye bekliyor. Şam'ın anlaşmaya katılmayı konuştuğunu kendi dışişleri bakanı söylüyor; henüz son karar verilmemiş.

Suriye, sentesi en uzun süre kaçık kalmış motorlardan biri. On yılı aşan iç savaş, parçalanmış bir harita, birbirinin ritmini kaybetmiş parçalar... 2025'te Türkiye ile askerî eğitim ve danışmanlık mutabakatı imzalandı. 2026'nın başında Şam ile SDG arasında entegrasyon anlaşması yapıldı. Parçalar yavaş yavaş aynı hizaya getiriliyor gibi.

Motor, tezgâha alınmış görünüyor.

— ✦ —

Sırada Irak var gibi.

Temmuzda Irak Başbakanı ile yeni anlaşmalar imzalandı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Irak'ın savunma ihtiyaçlarını karşılamaya hazır olduklarını söyledi. Körfez'i Irak üzerinden Türkiye'ye ve Avrupa'ya bağlayacak Kalkınma Yolu yeniden masanın ortasına kondu. Irak Başbakanı'nın sözü de dikkat çekiciydi: Coğrafya bize iki nehir vermiş, üçüncüsü ekonomi nehri olsun.

Dicle ile Fırat'ın yanında bir nehir daha akacaksa, o yolun üstündeki motorların sentesi de aynı ritme göre ayarlanacak demektir.

Haritaya biraz yukarıdan bakınca atölyenin neden burada kurulduğu da görünüyor. Doğu ile Batı arasındaki yollar ya kuzeyden Rusya'dan geçiyor ya güneyden Süveyş'ten dolanıyor. Ortadaki yolların düğümü ise Türkiye: Hazar'ı aşan Orta Koridor, Basra Körfezi'nden yükselen Kalkınma Yolu, Kafkasya'da Zengezur. Türkiye'yi dışarıda bırakan planlar da yok değil; Hindistan'dan Körfez'e, oradan Avrupa'ya uzanması düşünülen IMEC bunlardan biri.

Peki peşinden hangi ülke gelir? Katar'ın adı daha Mekke'de imzalar atılmadan anılmıştı. Ekimde Doha'da Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya «Bedir» adlı bir savunma sanayii mutabakatı imzaladı. Bugün de Katar Şura Meclisi'nden bir isim «Bu çember genişleyebilir» dedi; başka ülkelerin de Mekke İttifakı'na ya da benzer anlaşmalara katılabileceğini, yeni ittifakların kurulmasında Türkiye'deki kardeşlerinin önemli rol oynayacağını ekledi. Mısır'ın adı da geçiyor. Atölyenin kapısında kimlerin beklediğini zaman gösterecek. Göreceğiz.

— ✦ —

Bir motor da atölyeye tekleyerek geldi.

Azerbaycan'da okullarda başörtüsü yasaklanınca Türkiye'den itirazlar yükseldi. Bakü'den gelen sesler sertti; Karabağ zaferi için bile «kimse bize yardım etmedi, silahları parasıyla aldık» mealinde sözler duyuldu. Biz yaptık, biz ettik...

İtiraz edenlerden bir başdanışman görevden alındı; kendisi istifa ettiğini açıkladı. Bakü yine de yatışmadı: «Kimse bize ders vermeye kalkışmasın.» Erdoğan ise «Türkiye ve Azerbaycan kardeşliğinin evelallah aşamayacağı hiçbir engel yoktur» dedi ve 8 Kasım'da, Zafer Günü'nde, Aliyev'in davetiyle Karabağ'a gitti.

«Biz yaptık ettik» diyenler de bir sente ayarı yaptı.

Gerilimin bir okul kapısında, bir başörtüsüyle başladığını da unutmayalım.

— ✦ —

Bir motorun ise kayışı gergin.

Yemen'de yıllardır süren savaş bu yıl yeniden alevlendi. Husiler temmuzda Suudi Arabistan'a deniz ablukası ilan etti. Eylülde Suudi hava savunması, Mekke'nin güneyinde bir Husi İHA'sını düşürdü; Husiler kutsal şehri hedef aldıklarını reddetti. Ekim başında anlaşmanın üç ortağı, uzlaşılan askerî gücün Suudi Arabistan'a hızla konuşlandırılabilmesi için tedbir kararı aldı; gücün büyüklüğü ve zamanı açıklanmadı, konuşlandırma her ülkenin kendi mevzuatına bağlandı. Türkiye'nin şimdilik ağırlıklı olarak savunma ve teknik destek gönderdiği bildiriliyor. Husilerin lideri de Ankara'ya ve İslamabad'a seslendi: Bu savaşa karışmayın.

Anlaşmanın, Yemen'de doğrudan bir harekât anlamına gelmediği söyleniyor. Yine de Mekke'deki imzanın ilk sınavı orada verilecek gibi.

Ustalar bilir: Sentesi kaçan motor tekler ama yürür. Kayışı kopan motorda ise supapla piston aynı boşluğa aynı anda girer.

Çarpışan iki parça da aynı motorun.

— ✦ —

Bölgenin motorları bir bir atölyeye giriyor.

Bu yalnızca bir okuma. Anlaşmaların bizi nereye götüreceğini bilmiyoruz.

Ama atölyenin asıl işinin motor olmadığını biliyoruz.

«Mü'minler ancak kardeştir. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin.» (Hucurât 49/10)

— ✦ —

Kardeşlerle zamanlama bir yana, büyük güçlerle denge başka bir ayar ister. Balans ağırlık işi değil, yer işidir: Kurşunun ne kadar olduğu değil, nereye konduğu önemlidir.

Bir süredir jantın dört yanına kurşun çakılıyor gibi.

Batıda Avrupa var. AB Komisyonu'nun 4 Kasım'da açıkladığı Türkiye raporu, Türkiye'nin stratejik konumunu, Avrupa güvenliğine katkısını ve arabuluculuk rolünü olumlu buldu; hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı ve temel haklarda ise ağır eleştiriler sıraladı, Ege ve Kıbrıs beklentisini de yineledi. Ankara bu eleştirileri «mesnetsiz» diye reddetti. Haziranın son günü Ankara'ya üç AB komiseri birden gelmişti. Erdoğan'ın mayıstaki sözü ise kurşunun yerini gösteriyor: AB'nin Türkiye'ye ihtiyacı, Türkiye'nin AB'ye ihtiyacından fazla.

Kuzeyde iki komşu yıllardır savaşıyor. Erdoğan nisanda NATO Genel Sekreteri'ne, Rusya ile Ukrayna arasındaki müzakereleri yeniden canlandırmaya çalıştıklarını söyledi. İstanbul'daki masa bir süredir boş, ama kaldırılmış değil.

Doğuda geçen hafta Seul vardı. Erdoğan sekiz yıl aradan sonra Güney Kore'ye gitti; teknoloji, madencilik, enerji ve nükleer enerji alanlarında dört anlaşma imzalandı.

Güneyde, Afrika Boynuzu'nda Somali. Mogadişu'daki üs, Türkiye'nin yurt dışındaki en büyük askerî tesisi. Somali açıklarında petrol ve gaz araması gündemde; bir uzay üssü de konuşuluyor.

Dört yana dört kurşun. Biri eksik kalsa, hız arttıkça direksiyon titreyecek gibi.

— ✦ —

Bu günlerde dünyanın tekeri de bizim tezgâhta.

Antalya'da COP31 sürüyor; 9 Kasım'da başladı, 20 Kasım'da bitecek. Dünyanın dört bir yanından gelen heyetler, iklimin balansını konuşuyor.

Balansçının bir huyu vardır: Başkasının tekerini makineye takmadan önce kendi makinesini ayarlar. Eleştirenler, ev sahibinin kömür karnesini hatırlatıyor. Dünyanın tekerini döndürmek bir hüner; kendi jantımıza bakmak başka bir hüner.

İklimin sahibi belli. Bize düşen, kefelere hile karıştırmamak.

— ✦ —

Bir de içerideki teker var.

Eylülde birikimini fonlara yatıranlar, bir sabah alım satım yapamaz hâle geldi. SPK'nın ağustosta getirdiği yeni kurallardan sonra şişirilmiş fonlar ve hisseler çöktü; 17 Eylül'de yedi portföy şirketine ait 130'u aşkın fon işleme kapatılıp tasfiyeye alındı. SPK daha sonra bazı fonlarda ara ödeme yolunu açtı. SPK'ya göre bazı fonlar, dolaşımdaki payı düşük hisselerde, şirketlerin gerçek büyüklüğüyle açıklanamayan fiyat hareketlerine yol açmıştı. Soruşturmalar sürüyor; kimin ne yaptığını yargı söyleyecek.

Fonlar bir süre herkese ganimet gibi göründü. Balansçının diliyle söylersek: Kurşun yerine sakız yapıştırılmış teker de yavaşken dengeli görünür. Hız artınca sakız düşer.

Meclis'e verilen bir araştırma önergesine göre kriz tek günlük bir sorun değil; 2025'in sonundan beri görünür hâle gelen, on aya yayılmış bir sürecin sonucu. Titreme çoktandır vardı. Direksiyonu tutanlar mı hissetmedi, yoksa kimse hızı kesmek mi istemedi?

— ✦ —

Teker göbeğinden kaçıksa, dört yanına ne kadar kurşun çakılsa da titreme geçmez.

«Böylece sizi, insanlara şahit ve örnek olmanız için tam ortada bulunan bir ümmet kıldık.» (Bakara 2/143)

Bir dünya lideri olma yolunda Türkiye, kendi iç hesaplarını da görmeye başladı.

Ferhanca